Granice nieruchomości gruntowych bywają dość często przedmiotem sporów między właścicielami sąsiednich gruntów. Celem postępowania rozgraniczeniowego jest ustalenie przebiegu granic prawnych nieruchomości; ustalenie granic, do których sięga prawo właściciela.
Czynności, które należy podjąć przy rozgraniczaniu określa art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (dalej zwana p.g.k.), który stanowi: „Rozgraniczenie nieruchomości ma na celu ustalenie przebiegu ich granic przez określenie położenia punktów i linii granicznych, utrwalenie tych punktów znakami granicznymi na gruncie oraz sporządzenie odpowiednich dokumentów.”
Przy ustalaniu przebiegu granic bierze się pod uwagę znaki i ślady graniczne, mapy, inne dokumenty oraz zbiór punktów osnowy geodezyjnej.
Postępowanie można podzielić na dwa etapy – postepowanie administracyjne, następnie jeśli nie przyniesie ono oczekiwanych efektów, sprawa trafia do postępowania sądowego.
Organem właściwym do rozgraniczenia nieruchomości jest wójt, burmistrz, prezydent miasta – właściwy z uwagi na miejsce położenia nieruchomości (art. 29 ust. 3 p.g.k.).
Organ wyznacza geodetę, który będzie wykonywał czynności ustalenia granic. Organ nie ma obowiązku dopuszczenia stron do udziału w wyborze geodety, ani nie mogą one żądać od organu wyboru geodety przez nie proponowanego.
Geodeta powinien ustalić przebieg granicy prawnej nieruchomości zwłaszcza w oparciu o stan prawny nieruchomości, wynikający z tytułów prawa własności. Czynności i sposób ich podejmowania przez geodetę określa rozporządzenie Ministrów Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 14 kwietnia 1999 r. w sprawie rozgraniczania nieruchomości.
W sytuacji gdy strona jest niezadowolona z rozstrzygnięcia ww. organu ma prawo złożyć żądanie ustalenia przebiegu granic do sądu powszechnego. Również w sytuacji braku zawarcia ugody lub umorzenia postępowania przez ww. organ sprawa jest przekazywana do sądu powszechnego.
W myśl art. 34 ust. 3 p.g.k. sąd rozpatruje sprawy o rozgraniczenie nieruchomości w trybie postępowania nieprocesowego. Zgodnie z art. 37 ust. 1 p.g.k. wykonanie orzeczeń sądowych o rozgraniczeniu nieruchomości odbywa się z udziałem geodety – biegły sądowy sporządza mapę, która może być podstawą wpisu w księdze wieczystej – mapa do celów prawnych. Następnie mapa zostaje częścią orzeczenia sądowego wydanego w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości.
Warto wspomnieć, że z rozgraniczeniem nieruchomości mamy do czynienia, kiedy to niezbędne jest ustalenie przebiegu granicy, a nie tylko wskazanie w terenie, gdzie przebiega granica. W sytuacji zatarcia w terenie prawnej granicy nieruchomości wystarczające jest wznowienie znaków granicznych. W oparciu o art. 38 p.g.k. właściciele nieruchomości są zobowiązani do ochrony znaków granicznych. Przesunięte, uszkodzone lub zniszczone znaki graniczne, mogą być wznowione bez przeprowadzenia postępowania rozgraniczeniowego, kiedy to istnieją dokumenty, które umożliwiają określenie ich pierwotnego położenia. Jednakże gdy wyniknie spór co do znaków granicznych, strony mają prawo wystąpić do sądu powszechnego o rozstrzygnięcie sprawy (art. 39 ust. 1 p.g.k.).
Co ważne, dla przedmiotowego postępowania bez znaczenia jest przeznaczenie gruntów, których spór dotyczy. Wskazuje na to uchwała SN z dnia 26 lipca 1990 r. (III CZP 35/90, LEX nr 3602), zgodnie z którą, w sytuacjach, gdy właściciele nieruchomości sąsiadujących z drogą publiczną roszczą sobie pretensje do części pasa drogi, nie jest wyłączona droga sądowa w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości będących własnością osób fizycznych z drogą gminną.
